Sivrisinek balığı

Tür Tanımı

"Boyları 1-6 cm arasında değişen oldukça küçük boylu balıklardır (Turner, 1941). Vücutları iri pullarla örtülüdür. Gözleri vücutlarına göre büyüktür ve ağızları üst konumludur.
Bu balıklarda eşeysel dimorfizm görülmektedir, erkekler dişi bireylerden daha küçük boylu olup, aynı zamanda sahip oldukları gonopodium yapıları sayesinde dişilerinden kolaylıkla ayırt edilebilmektedir.
"

Yaşam Alanı

"Gambusia holbrooki türünün doğal yaşam alanı güney Amerika'nın göletleri, gölleri ve akarsulardır (Casterlin ve Reynolds, 1977). Bu türler, özellikle su basmış taşkın yataklarından yararlanabilmektedir (Ross ve Baker, 1983). Gambusia holbrooki, kıyıya yakın ortamlarda, yoğun bitki örtüsüne yakın ve durgun suları akan sulara tercih eder (Lloyd, 1987).
Diğer yaşam alanı tercihleri sığ su, koyu renkli substratlar ve yüzey altı bitki örtüsüdür (Casterlin ve Reynolds, 1977; Arthington ve Marshall, 1999). Pek çok su ortamına ayak uydurabilirler. Hem tatlısularda hem tuzlu sularda, iç, kıyı ve nehir sularında yaşayabilirler.
Bu tür büyük popülasyon geliştirme yeteneklerini engelleyen hızlı akan sulara pek adapte olamıyor gibi görünmektedirler (Lloyd, 1987).
Türün farklı fizikokimyasal özelliklere karşı toleransı son derece yüksektir. Türün 4-42°C arasında oldukça geniş bir sıcaklık aralığında yaşayabilir (Pyke 2005). Her ne kadar tatlısularda yaşamayı tercih etseler de ‰23 tuzluluğa sahip bir su kaynağında da popülasyon oluşturabildikleri gözlenmiştir (Alcaraz ve Garcia-Berthou 2007). Dünyadaki dağılım alanları çok geniştir. Kendi doğal bölgesinde bol bulunur. Cyprinodontiformes (Dişli sazancıklar) takımının Poeciliidae familyası içerisinde bulunan 45 türden biri (Froese ve Pauly, 2010) olan türün yerel dağılım alanı Kuzey Amerika’dır (Lloyd ve Tomasov, 1985).
Bu balıkların ilk defa Fransızlar tarafından, sivrisineklerle biyolojik mücadele yapmak amacıyla Avrupa ülkelerinden getirilip Türkiye’de Amik Gölü’ne aşılandığı belirtilmektedir (Geldiay ve Balık, 1996). Günümüzde Antartika dışındaki tüm kıtalara taşındığı bilinmektedir.
Türün ülkemizde kaydı verilen illeri Adana, Afyon, Ankara, Antalya, Balıkesir, Burdur, Bursa, Denizli, Diyarbakır, Düzce, Edirne, Eskişehir, Gaziantep, Hatay, Isparta, İzmir, Kırklareli, Konya, Manisa, Mersin, Muğla, Osmaniye, Sakarya, Samsun, Uşak’tır.
"

Üreme Bilgisi

Yüksek üreme potansiyeline sahiptir. Nispeten uzun ömürlü bir türdür. Hızlı büyür. Yıl içinde çok sık yavru verir. Canlı doğuran özelliktedir. Optimum üreme sıcaklıklarının ise 25°C olduğu ifade edilen bu türler (Geldiay ve Balık, 1996) 12°C olan su sıcaklıklarında üremeye başlar. Sivrisinek balıkları, yavrulama alanı olarak çakıllı habitatları tercih ederler.

Yaşam Döngüsü

Şayet şartlar uygunsa dişiler 3-4 haftada bir doğum yaparlar. Bir yaşına kadar olan dişileri ortalama 30 embriyoya sahip iken, 1 yaşını doldurmuş dişileri ortalama 70 embriyoya sahip olabilir (Öztürk ve İkiz 2004). Ülkemizde Acıgöl kaynaklarında yürütülen çalışmada ise dişilerin 130 embriyo üretebildikleri tespit edilmiştir (Yoğurtçuoğlu ve Ekmekçi, 2017). 

Beslenme Bilgisi

"Gambusia türlerinin genellikle oldukça geniş bir besin yelpazede bulunmaktadır (Yoğurtçuoğlu ve Ekmekçi, 2017; Ergüden, 2013). Küçük böcekler, zooplankton, zoobentoz tüketen bu türler, ekosistem paylaşımında bulunduğu diğer türlerin yumurta ve larvalarını da tüketebilmektedir (Goodsell ve Kats 1999; Özuluğ vd., 2013, Yoğurtçuoğlu ve Ekmekçi, 2017).
Gambusia beslenme rejimi hakkında dünyada yapılmış bazı çalışmalar bulunmaktadır. Sokolov ve Chvaliova (1936) Türkmenistan’da yaptıkları çalışmada G. affinis türünün anofel, Cladocera, Coleoptera, Rotatoria, Chironomidae tükettiğini; Arthington (1989) G. holbrooki türünün çeşitli omurgasızları ve özellikle karasal ve sucul böcekleri tükettiğini; Garcia-Berthou (1999) G. holbrooki türünün ağırlıklı olarak böcek ve Crustacea tükettiğini, sivrisinek larvasını ise çok az miktarda tükettiğini; Gkenas vd. (2012) Yunanistan’da yaptıkları çalışmada G. holbrooki türünün Crustacea, Diptera, Coleptera, Hymenoptera, Hemiptera tükettiğini belirtmiştir.
Türkiye’de ise beslenme özellikleri hakkında yapılmış çalışmalar sınırlıdır. Seyhan Baraj Gölü’nde yapılmış bir çalışmada G. holbrooki türünün %53,90 oranında Diptera (larvası ve pupası), %14,70 oranında balık yumurtası, %13,72 oranında zooplankton (Cladocera, Copepoda), %3,92 oranında da kendi türünden olan bireyleri tükettikleri (kanibalizm) ve %1 oranında da diğer böcek grupları (Coleoptera, Hemiptera, Hymenoptera, Trichoptera, Plecoptera) üzerinden beslendikleri tespit edilmiştir (Ergüden, 2013). Acıgöl’ü besleyen tatlısu kaynaklarında (Afyon/Denizli) bulunun G. holbrooki türünün beslenme ekolojisinin ele alındığı bir başka çalışmada, bu türün farklı habitat koşullarında oldukça farklı beslenme özellikleri gösterdiği; kimi habitatlarda trofik açıdan herbivor düzeyde iken kimi habitatlarda karnivor özellik gösterdiği belirlenmiştir (Yoğurtçuoğlu ve Ekmekçi, 2017).
"

Genel Etki Bilgisi

"Kendi doğal dağılım alanı dışında istilacılığı kanıtlanmıştır. Son derece hareketli bir türdür ve diğer türlere agresif davranır. Habitat paylaşımında bulundukları diğer türlerle besin ve alan açısından rekabet etmeleri (yerel türlerle daima rekabet halindedirler) ve yerel türler açısından olumsuz etkiler yaratmaları da söz konusudur (Kurtul ve Sarı, 2017). Doğal biyolojik çeşitliliği tehdit eder; yerli türlere yönelik tehdit ve kayıp yaratırlar.

Yüksek genetik değişkenliğe sahiptiler ve en kötü su koşullarında bile gösterdikleri hayatta kalma başarıları ve giriş yaptıkları ekosistemlerde yarattıkları pek çok olumsuz etkiden dolayı, dünyanın en istilacı ilk 100 türü arasında gösterilmektedirler (ISSG, 2013).
Bu balıkların yarattığı en olumsuz etki, diğer balıkların yumurta ve larvalarını sıklıkla tüketmekte oluşudur (Goodsell ve Kats, 1999). Türün özellikle endemik türlerin bulunduğu habitatlara girişi, endemik türlerin devamlılığı açısından sorun teşkil etmektedir.
Girdikleri ortamlarda ekosistem değişikliği ve habitat değişikliği yaratabilirler. Bu türler zooplankton da tüketen türlerdir. Bu nedenle, özellikle hava sıcaklığının artmasıyla aktif şekilde beslendikleri bahar ve yaz aylarında ortamda bulunan zooplanktonu aşırı derecede tüketip fitoplankton çoğalmalarına sebep olabilirler (Pyke, 2008).

Bu tür IUCN Küresel İstilacı Tür Veritabını’ndaki kara listede yer almaktadır.
"

Genel Yönetim Bilgisi

"Gambusia holbrooki birçok egzotik balığın ortam kirliliğinden son derece rahatsız olduğu habitatlarda bile iyi gelişebildiği bilinmektedir. Bu sebeplerden türün kontrol edilmesi oldukça zor ve maliyetlidir.
Gambusia türlerinin varlığı ve bolluğu Avustralya'daki resmi akarsu ve nehir sağlığı izleme programlarının bir parçası olarak izlenmektedir (Kennard vd., 2005). Türün kontrolü ile ilgili yapılmış çeşitli çalışmalar mevcut olsa da bu türleri kontrol etmek için entegre bir yönetim programı örneği yoktur.
Gambusia türlerinin popülasyonları, küçük hacimli su kütlelerinin boşaltılması ve yeniden kolonileştirme yollarının kesilmesi ile bir dereceye kadar kontrol altına alınabilir. Ancak G. holbrooki oldukça istilacıdır ve vücut derinliğinin yarısındaki kadar sığ bir suda bile hareket edebilir. Gambusia'nın yerel yayılmasını önlemek için 3 mm kadar sığ olan dağılma yollarını kapatılmalıdır (örneğin; hendekler ve kanallar) (Alemadi ve Jenkins, 2007).
Bazı ülkelerde (örneğin Avustralya), Gambusia'nın insanlar tarafından taşınması yasaklanmıştır. Gambusia holbrooki araştırma programlarında ıskarta olarak toplandığında, derhal atılmalı, asla başka bir su kütlesine taşınmamalı veya evsel akvaryumlara götürülmemelidir.
Doğal Gambusia popülasyonlarını sınırlayan faktörler vardır; bunlar endemik parazitler, patojenler ve yırtıcılardır (Courtenay ve Meffe, 1989). Gambusia'nın en az 23 parazit türüne (Arthington ve Lloyd, 1989) taşıyıcılık yaptığı bildirilmektedir, bununla birlikte bu parazitlerin çoğu konakçıya özgü değildir. Patojenler Gambusia'nın baskılanmasına katkıda bulunabilir, ancak rolleri hakkında güvenilir veriler azdır.
Türün popülasyonunun kontrolü başka türlerin kullanımı ile denenmektedir. Küçük su kütlelerine Galaxias maculatus gibi türler, Gambusia'yı ortamdan kaldırmak için aşılanabilir. Bununla birlikte, 2-4 yıl sonra bu türlerin sayısı azalacak ve Gambusia'ya popülasyonlarını yeniden yeniden kurma fırsatı bırakacaktır. Gambusia türlerinin mortalitesini sürdürmek için bu türlerin suya tekrar tekrar salınması gerekmektedir.
Rotenon kullanılarak G.holbrooki'nin su kütlelerindeki bolluğunu azaltmak için çeşitli girişimlerde bulunulmuştur. Ancak kullanılan bu zehirli maddeye karşı türün gösterdiği tolerans, diğer yerel balık türlerinden daha fazladır.
"

Genel Giriş Yolu Bilgisi

Ülkemize giriş yolu; biyolojik kontrol, sel ve doğal afetler, balıkçılık ve akvaryum balıkçılığı.

Notlar

Tür Türkiye’nin neredeyse tüm su kaynaklarına yayılmıştır. Özellikle besin ve habitat rekabetine girmesi sebebi ile, aynı mikrohabitatı paylaştığı endemik türler (özellikle dişlisazancık türleri) açısından varlığı risk teşkil etmektedir.

Referanslar